Thương hàn là bệnh truyền nhiễm nguy hiểm do vi khuẩn Salmonella Typhi gây ra, lây chủ yếu qua đường tiêu hóa. Bài viết cung cấp thông tin khoa học đầy đủ về nguyên nhân, triệu chứng, cách điều trị và hai loại vaccine phổ biến: Typhoid Vi polysaccharide và vaccine thương hàn sống giảm độc lực.
Thương hàn là gì?
Thương hàn (Typhoid fever) là bệnh nhiễm khuẩn cấp tính do vi khuẩn Salmonella enterica serotype Typhi gây ra. Bệnh lây chủ yếu qua thực phẩm và nước uống nhiễm vi khuẩn, hoặc tiếp xúc với người mang mầm bệnh nhưng không có triệu chứng.
Tại các quốc gia đang phát triển, trong đó có Việt Nam, thương hàn vẫn là nguyên nhân gây bệnh tiêu hóa nghiêm trọng, đặc biệt ở trẻ lớn và người trưởng thành.
Nguyên nhân và đường lây truyền của bệnh thương hàn
Salmonella Typhi xâm nhập vào cơ thể qua đường miệng và phát triển trong ruột non trước khi lan vào máu. Những con đường lây chính gồm:
-
Ăn uống thực phẩm nhiễm khuẩn (rau sống, hải sản, thức ăn đường phố).
-
Nước uống bị ô nhiễm phân chứa vi khuẩn.
-
Tiếp xúc với người mang mầm bệnh nhưng không có triệu chứng (carrier).
-
Điều kiện vệ sinh kém, nguồn nước không đảm bảo.
Triệu chứng của bệnh thương hàn
Bệnh thường tiến triển theo từng tuần với các biểu hiện điển hình:
Tuần 1
-
Sốt tăng dần, thường trên 39–40°C
-
Đau đầu, mệt mỏi
-
Chán ăn, rối loạn tiêu hóa
-
Nhịp tim chậm tương đối (mạch – nhiệt phân ly)
Tuần 2
-
Sốt cao liên tục
-
Đau bụng, tiêu chảy hoặc táo bón
-
Nổi ban hồng (rose spots) ở ngực bụng
-
Lách to
Tuần 3 nếu không điều trị
-
Biến chứng nặng như xuất huyết tiêu hóa, thủng ruột, mê sảng
-
Nhiễm trùng huyết
Biến chứng nguy hiểm của thương hàn
Nếu không được điều trị sớm và đúng phác đồ, thương hàn có thể gây:
-
Thủng ruột non
-
Xuất huyết tiêu hóa
-
Nhiễm trùng huyết
-
Viêm màng não
-
Rối loạn cảm giác, mê sảng
-
Tử vong ở trường hợp nặng
Chẩn đoán bệnh thương hàn
Bác sĩ có thể chỉ định:
-
Cấy máu (tiêu chuẩn vàng)
-
Cấy phân hoặc nước tiểu
-
Xét nghiệm Widal (ít đặc hiệu, chỉ hỗ trợ)
-
Công thức máu, CRP, điện giải và các xét nghiệm đánh giá biến chứng
Điều trị bệnh thương hàn
Điều trị cần được thực hiện tại cơ sở y tế. Các biện pháp chính gồm:
-
Kháng sinh đặc hiệu: ceftriaxone, azithromycin, fluoroquinolone (tùy kháng thuốc).
-
Bồi phụ nước và điện giải.
-
Hạ sốt, giảm đau.
-
Nghỉ ngơi, chế độ ăn nhẹ, dễ tiêu.
-
Theo dõi biến chứng đường ruột.
Việc điều trị sớm giúp giảm nguy cơ biến chứng và rút ngắn thời gian bệnh.
Phòng ngừa: Vai trò quan trọng của vaccine thương hàn
Hiện nay có hai loại vaccine thương hàn phổ biến, được sử dụng rộng rãi tại Việt Nam và thế giới:
1. Vaccine Typhoid Vi polysaccharide (Vaccine polysaccharide Vi)
Bản chất:
-
Là vaccine bất hoạt, chứa kháng nguyên Vi polysaccharide của Salmonella Typhi.
-
Không chứa tế bào vi khuẩn sống.
Ưu điểm:
-
An toàn, ít tác dụng phụ.
-
Sử dụng cho trẻ từ 2 tuổi trở lên và người lớn.
Hiệu lực:
-
Bảo vệ khoảng 64–72%, duy trì 2–3 năm.
Lịch tiêm:
-
Tiêm 1 mũi duy nhất.
-
Tiêm nhắc lại mỗi 2–3 năm ở khu vực nguy cơ cao.
2. Vaccine thương hàn sống giảm độc lực (Typhoid Live Attenuated Vaccine – Ty21a)
Bản chất:
-
Là vaccine sống nhưng đã được làm giảm độc lực.
-
Thường ở dạng uống (viên nang).
Ưu điểm:
-
Tạo miễn dịch đường ruột mạnh hơn.
-
Hiệu lực kéo dài 5–7 năm.
Đối tượng sử dụng:
-
Trẻ từ 6 tuổi trở lên và người lớn.
-
Không dùng cho người suy giảm miễn dịch, phụ nữ mang thai.
Lịch dùng:
-
Uống 3–4 liều, cách nhau 1 ngày.
-
Có thể nhắc lại sau 5 năm.
Biện pháp phòng bệnh không dùng vaccine
Ngoài tiêm phòng, cần áp dụng đồng thời:
-
Ăn chín, uống sôi.
-
Tránh ăn thực phẩm sống, không rõ nguồn gốc.
-
Giữ vệ sinh cá nhân và rửa tay bằng xà phòng.
-
Đảm bảo vệ sinh nguồn nước.
-
Xử lý phân và rác thải đúng cách.
Khi nào cần đến cơ sở y tế?
Người bệnh nên đến bệnh viện ngay khi có:
-
Sốt cao kéo dài
-
Đau bụng, tiêu chảy nhiều ngày
-
Ban hồng trên da
-
Mệt mỏi cực độ, ăn uống kém
-
Dấu hiệu biến chứng tiêu hóa (đi ngoài phân đen, đau bụng dữ dội)
Phát hiện sớm giúp điều trị hiệu quả, giảm nguy cơ biến chứng nguy hiểm.
